X
تبلیغات
جغرافیا ( ژئومورفولوژی ) - شهرتهران و بحران زلزله

شهرتهران و بحران زلزله

 مقدمه

سوانح طبيعي بخشي از طبيعت زيست ما انسانها مي باشد كه ساخت و ساز بي رويه انسان ها و هجوم افراد به مناطق پرخطرو ناديده گرفتن حريم هاي طبيعي در طبيعت موجب بروز و تبديل سوانح طبيعي به بحرانهاي فاجعه اميزانساني و اقتصادي شده است. كشورايران با توجه به موقعيت جغرافيايي خود درزمره كشور هاي بلا خيز جهان قرار دارد اهم سوانح طبيعي درايران سيل و زمين لرزه مي باشد. شهر تهران  به عنوان يك ابر شهر با جمعيتي در حدود 10 ميليون نفر و با پيچيدگي هاي شهري، داراي پتانسيل لرزه خيزي بالايي مي باشد. بنابه مطالعاتي هر 158 سال زمين لرزه اي به بزرگي 7 ريشتر منطقه تهران را در هم كوبيده و خسارات فراواني را وارد نموده است. بايد توجه داشت كه اخرين زمين لرزه بزرگ منطقه در سال 1830ميلادي تقريبا 180 سال پيش اتفاق افتاده است كه در ان زمان تهران به هيچ وجه وضعيت فعلي را نداشته است. تصور اين موضوع كه با گذشت 180 سال و دوره بازگشت 158 سال براي وقوع زمين لرزه در گستره تهران در زمان حاضر چه وضعيتي را مي تواند پديدار سازد امري بسيار وحشتناك و غير فابل تصور است. لذا توجه خاص به موضوع و سازماندهي به امري كه منجر به كاهش اثر نامطلوب زلزله احتمالي و يا كنترل وضعيت بعد از بحران گردد براي شهر تهران امري است حياتي و پراهميت.

چكيده

با توجه به تاريخچه زمين لرزه ها در ايران و وجود گسلهاي بنيادي در تهران، شهر تهران و پيرامون ان در منطقه اي لرزه خيز قرار دارد،‌ شهرهاي كهن از جمله شهرري كه در اين گستره قرار دارد،‌ بارها توسط زمين لرزه ويران شده است. احتمال رويداد زمين لرزه با بزرگي 7 ريشتر در شهر تهران بسيار جدي است كه خسارات فراوان اقتصادي،‌محيطي،‌كالبدي و اجتماعي را در پي خواهد داشت.از سويي دوره بازگشت زلزله هاي ويرانگر تهران حدود 158 سال است و 180 سال است كه زلزله مهمي در تهران به وقوع نپيوسته است. 22 سال  از زمان زلزله تهران گذشته است. براي توجيه اين تاخير به دو دليل عمده مي توان اشاره كرد:

  - انرژي مسبب اين زلزله ازاد گشته يا در حال ازاد شدن است كه شاهد مطمئني براي اين دليل در دست نيست.

 -  انرژي عامل اين زلزله هنوز به حد كافي ذخيره نشده است. به عبارت ديگر با گذشت زمان به موعد اين زلزله نزديك مي شويم.

 زلزله تهران

در تهران تاكنون حدود 70 زمين لرزه به وقوع پيوسته كه بزرگترين پيشينه شتاب زمين مربوط به سال 855 هجري شمسي است. در اثر ان شهرري به كلي نابود شد،‌ولي از ان پس اين پايتخت كهن تا امروز زلزله شديدي را تجربه نكرده است . جدول زير تاريخ زمين لرزه هاي گذشته شهر تهران را نشان مي دهد. تهران بر روي گسل هاي فعال زلزله خيز قرار دارد و در واقع گستره تهران از قطعات گسلي متصل بهم تشكيل شده كه با توجه به موقعيت ان  ( قرارگيري در كمربند الپ هيماليا )‌مستعد لرزه خيزي است.

300

قبل از ميلاد

125

هجري قمري

241

هجري قمري

249

هجري قمري

346

هجري قمري

572

هجري قمري

784

هجري قمري

1245

1830 ميلادي

تاريخ زمين لرزه هاي گذشته تهران

 موقعيت گستره تهران

شهر تهران در ميان ايران مركزي در جنوب و ارتفاعات البرز مركزي در شمال و عرض 35درجه و 34 دقيقه  شمالي تا 35 درجه و 50 دقيقه شمالي  و طول 51درجه 2 دقيقه شرقي تا 51 درجه و 36 دقيقه شرقي بر روي رسوبات ابرفتي جوان (كواترنري ) بنا شده است. دشت تهران با شيبي از شمال به جنوب قرار گرفته و به وسيله بلندي هايي احاطه شده است. بخش جنوبي ان كم و بيش در كناره شمال شرقي كوير مركزي ايران قرار دارد. افزون بر گسل شمال تهران و چند گسل جوان و كاري ديگر در شمال و جنوب شهر، ابرفتهاي دشت تهران و شهرري داراي شكستگي هاي فراواني است كه به هنگام جنبش گسل هاي بزرگ دچار لغزش، جنبش و جابجايي مي شود.

هواشناسي و اقليم

دشت تهران در جنوب دامنه هاي البرز مياني قرار گرفته است و كوههاي البرز اين منطقه را از درياي خزر جدا مي سازد به همين جهت درياي مازندران تاثير كمي روي اب و هواي منطقه دارد. توده هوايي كه منطقه را تحت تاثير قرار مي دهند در زمستان بطور عمده مديترانه اي از سمت غرب،‌ قطبي بري و قطبي شمالي از سمت شمالغرب و غرب،‌ قطبي بحري از شمالغرب و در تابستان بري و تروپيكال از منشا كوير ايران يا صحراي عربستان

مي باشد. طبقه بندي دومارتن دشت تهران در رديف اقليم هاي خشك بياباني به حساب مي ايد.

 زمين شناسي

دشت تهران از ديدگاه زمين شناختي در واحد مركزي منطقه ( zone  ) البرز

قرار دارد اين واحد از شمال به جنوب به چهار بخش تقسيم مي شود:

1- البرز مرتفع : كه چين خوردگي هاي شديد در ان صورت پذيرفته روي هم

 رانده شده انداين بخش از ارتفاع زيادي بر خوردار است

2- چينهاي حاشيه اي : به طور عمده از سنگهاي اتش فشاني –  اذراواري سازند كرج متعلق

 به ائوسن تشكيل يافته است.گسل مشا – فشم مرز البرز مرتفع و چينهاي حاشيه اي

 محسوب مي گردد

3- كوهپايه و دشت: اين بخش از نهشته هاي ابرفتي تشكيل يافته است. اين نهشته ها از

 فرسايش شديد البرز در راستاي گسلهاگوناگون بوجود امده اند.

4-  انتي البرز : اين بخش به تپه ماهورها و كوههاي كم ارتفاع شرق تهران  مانند ارتفاعات سپاهيه گفته مي شود.

ژئو مورفولوژي گستره تهران

عواملي كه در تكوين و شكل گيري ژئومورفولوژي تهران و ارتفاعات ان نقش داشته اند عبارتند از‌:‌

 عوامل زمين شناسي (‌زمين ساخت - تركيب سنگي و رسوب شناسي )

 عوامل اب و هوايي (‌بارش،‌درجه حرارت،‌پوشش گياهي،‌خاك سطحي و جريانهاي سطحي )‌

روند تكاملي ناهمواري هاي دشت تهران در جريان دوران چهارم و بررسي تاريخ تشكيل و تحول اشكال ناهمواري از زمان پليوسن (‌حدود 4 ميليون سال پيش )‌تاكنون نشان مي دهد كه اصولا تناوب رسوب گذاري و فرسايش شديد نقش اساسي داشته است.

از نظر ژئومورفولوژي گستره تهران  را به سه واحد مجزا به شرح زير تقسيم كرد :

 - ارتفاعات

  - كوهپايه

 -  دشت

شكل شناسي ارتفاعات

مورفولوژي بلندي هاي اطراف تهران بطور قابل ملاحظه اي تابع سنگ شناسي  سنگهاي تشكيل دهنده انهاست.درارتفاعات شمال تهران ماسه سنگ و دولوميتهاي كامبرين، رسوبات كربناته و توفهاي سبز ائوسن (‌توفهاي كرج)‌ داراي شكل توده اي ملايم هستند و ابرفتهاي پليو – پليوستوسن با بريدگي هاي فراوان داراي شكل شناسي ويژه اي هستند كه نام هزار دره بيانگر اين نوع شكل شناسي است. در ارتفاعات شرق تهران ( كوههاي سپاهيه و بي بي شهربانو ) تنوع ليتولوژي فراوان است. مارنها،‌سنگهاي اهكي،‌كنگلومرا سري متنوعي از اشكال برجستگي را بوجود اورده است.

شكل شناسي كوهپايه ها

كوهپايه ها پوشيده از شن و ماسه و قلوه سنگ مي باشند اگر چه در انباشته شدن رسوبات ابرفتي كوهپايه هاي تهران تكتونيك نقش اساسي داشته است ولي عامل منحصر به فرد نبوده چراكه عوامل اب و هوايي  به عامل زمين ساخت شدت بخشيده است. بنظر مي رسد حمل مواد مديون جريانهاي سيلابي بوده كه از سوي شرق جريان داشته و مواد حمل شده به سمت جنوب و غرب بصورت مخروط افكنه گسترده مي شده است.

شكل شناسي دشت

در جنوب كوهپايه ها، دشت تهران بصورت فرونشت وسيعي بوده و پوشيده از رسوبات نسبتا جوان ابرفتي مي باشد.

زلزله خیزی تهران و گسل های آن

تهران از کوهپایه های جنوبی البرز آغاز می شود و تا دشت ری امتداد پیدا می کند . در کوهپایه تهران با دو فرونشست و سه رشته بلندی مواجه هستیم :

بلندی ها

-   سعادت آباد ، شمیران ، دزاشیب،شهران

-   تپه های امانیه ، الهیه ، قیطریه ، فرماینه

-    طرشت ، عباس آباد

فرونشست ها :

  - اوین ، تجریش ، نیاوران

 - ري

بلندیهای شماره یک یعنی سعادت آباد و شمیران و دزاشیب و شهران توسط گسل نیاوران روی فرونشست اوین تجریش رانده شده است ، بلندی های شماره دو یعنی امانیه ، الهیه ، فرمانیه توسط گسل محمودیه از شمال بروی فروشست های اوین تجریش نیاوران قرار گرفته اند ، این تپه ها از سمت جنوب بروی فرونشست داوودیه قرار می گیرند ، بلندی های طرشت و عباس آباد از سمت شمال بوسیله گسل داوودیه بروی فرونشست داوودیه رانده شده اند . و اما در سطح دشت تهران تا ری با فرونشست بزرگ ری مواجه هستیم که در آن گسل های معروف ری و کهریزک قرار دارد.

معرفي گسل هاي تهران

گسل هاي تهران و اطراف ان به سه گروه زير تقسيم مي شود:

1- گسل هاي اصلي و لرزه زا ( با طول بيش از 10 كيلومتر )

2- گسل هاي متوسط ( با طول بين 2 تا 10 كيلومتر‌ )‌

3- گسل هاي فرعي ( كوتاهتر از 2 كيلومتر )

گسل هاي اصلي و لرزه زا

گسل هاي اصلي و لرزه زا، گسل هاي جواني است كه با طول بيش از 10 كيلومتر  در

گستره تهران ديده مي شود. كم بودن سن و طول زياد اين گسلها، انها را جزو گسل هاي

لرزه زا و خطرناك تهران قرار داده است. مهمترين گسل هاي اصلي و لرزه زا تهران عبارتند

از:

گسل مشا فشم

طول تقريبي اين گسل 400 كيلومتر است و از جنوب غربي شاهرود در شرق تا ابيك

(قزوين ) در غرب امتداد دارد. اين گسل در حوالي سد لتيان به دو شاخه تقسيم مي شود.

يك شاخه به سمت تهران مي ايد و از شمال ان عبور مي كند اين شاخه، گسل شمال تهران

نام دارد كه يكي از خطرناكترين گسل هاي تهران است شاخه ديگر اين گسل به سمت فشم

مي رود

گسل شمال تهران

طول اين گسل 60 كيلومتر است در كوهپايه شمال تهران از شرق دره لشكرك در شمال

شرق تهران تا شهر كرج در غرب ادامه دارد و نزديكترين گسل زلزله زا به شهر تهران است.

گسل نياوران

طول اين گسل 13 كيلومتر است و امتداد شمالشرقي و جنوب غربي دارد. و از سعادت اباد، فرحزاد ( شمالغرب تهران‌ ) تا نياوران و شمال اقدسيه مي گذارد.

گسل محموديه

طول اين گسل 11 كيلومتر است و امتداد شرق و غربي دارد و از محموديه  ( شمالشرق ونك ) تا بزرگراه چمران  ديده مي شود.

گسل هاي  شيان و كوثر

گسل هاي شيان و كوثر در شمال تهران پارس و شمال شيان و قنات كوثر وجود دارد. گسل شيان به طول 13 كيلومتر و امتداد شرقي و غربي در شمال شيان و شمال شرقي شمس اباد مجيديه قرار گرفته و ادامه غربي گسل كوثر است. گسل كوثر، گسلي كماني شكل با طول 13 كيلومتر و امتداد شمالغربي و جنوبشرقي است كه ادامه جنوب شرقي ان در حوالي جاده ابعلي ( ميان سرخه حصار و جاجرود ) ناپديد مي شود.

 گسل شمال ري

طول اين گسل 16.5 كيلومتر است ودر شمال و شمال غرب شهرري قرار دارد.

گسل جنوب ري

طول اين گسل 18.5 كيلومتر است. اين گسل در جنوب غربي شهر ري و 14 كيلومتري جنوب تهران  به سمت جنوب غرب ادامه دارد، ديده مي شود.

گسل كهريزك

طول اين گسل 40 كيلومتر است و امتداد شرقي و غربي دارد اين گسل در 10 كيلومتري

جنوب شهرري ديده مي شود.

سري گسل هاي ( شمال ري،‌جنوب ري،‌كهريزك‌ ) ممكن است سبب اين زلزله ها شده با شد:

زلزله سده چهارم پيش از ميلاد  ايوانكي با بزرگي 7.6 ريشتر

زلزله 855- 856 ميلادي ري با بزرگي 7.1 ريشتر

زلزله 864 ميلادي ري با بزرگي 5.3 ريشتر

زلزله 1384 ميلادي ري با بزرگي 8 ريشتر

با توجه به زلزله هاي تاريخي بزرگ، مي توان گسل هاي ري را از جمله اصلي ترين گسل

هاي زلزله زاي تهران دانست، كه احتمال مي رود زلزله اينده تهران بواسطه فعاليت اين سري

گسل ها و يا گسل شمال تهران رخ دهد.

از جمله ديگرگسلهاي مهم تهران گسل ملاصدرا، سوهانك،‌سعادت اباد،گرمسار، پيشوا، پارچين و ....مي توان نام برد

گسلهاي متوسط تهران

گسل هاي گستره تهران كه داراي طول 2 تا 10كيلومتر هستد با نام گسلهاي متوسط معرفي شده اند. اين گسل ها به خودي خود لرزه زا نيستند، ولي ممكن است بتواند در اثر زلزله بزرگتر كه در فاصله مشخص از انها قرار گرفته باشد، دچار لغزش و جابجايي شود. اين گسلها عبارتند از:

گسل شاه اباد،‌نارمك، داوديه،‌ ايوبي، عباس اباد،‌پارك جنگلي چيتگر، باغ فيض،‌ قصر فيروزه

گسل هاي فرعي تهران

گسل هاي كوتاه تر از 2 كيلومتر گستره تهران گسل فرعي ناميده مي شود. اين گسل ها به خودي خود لرزه زا نيستندولي به سبب ازاد شدن انرژي در راستاي گسل هاي همسايه خود مي تواند دچار لغزش و جابجايي شوند. اين گسل ها عبارتند از :

گسل هاي تلوزيون ،‌گسل باغ بهايي و ......

 سطح آب های زیرزمینی و مشکل زلزله در تهران 

شاید یکی از مهم ترین عوامل خرابی در زلزله پدیده روانگرایی در خاک در زیر پی سازه ها می باشد در خاک های ماسه ای و از آنجایی که بیشتر خاک های سطح شهر تهران از نوع آبرفتی و ماسه ای می باشند به علت عدم وجود کانال های فاضلاب و بالا آمدن سطح تراز آب ، لایه ای سست، ماسه ای و اشباع از آب را تشکیل داده است که بر اثر زلزله این لایه حالت خمیری گرفته و ساختمانی که حتی بر اثر نیروی افقی زلزله خراب نمی شود را در خود واژگون می کند و ساختمان بر حسب میزان زلزله کج یا کاملا" واژگون می شود . این مسئله از آنجا مهم است که در قسمت های جنوبی تهران تراکم جمعیت بسیار بالا می باشد و همینطور سطح تراز آب های زیرزمینی بسیار بالا هستند ، بطوریکه در بعضی مناطق مانند بازار با کندن زمین تا عمق 5 متر به آب خواهیم رسید . بهترین چاره برای این مشکل احداث کانالهای فاضلاب می باشد که موجب پایین رفتن سطح آب زیرزمینی می گردد ، البته سطح آبهای زیر زمینی به آرامی پایین خواهد رفت و مدت زمان نسبتا زیادی برای این موضوع مورد نیاز می باشد در ضمن با پایین رفتن سطح آب احتمال پدید آمدن نشست هایی در سازه ها وجود دارد . یکی دیگر از عوامل تخریب سازه ، احداث سازه ها در شیب بسیار زیاد و همچنین احداث ساختمانها در لبه شیروانی ها بخصوص در نواحی شمالی تهران می باشد که خطرهای زمین لغزش و سنگ ریزش را در پی دارد بطوریکی که خاک زیر ساختمان به حرکت در آمده و در زیر ساختمان می لغزد. نشست های ناگهانی در اثر زلزله یکی دیگر از خطرهای زلزله می باشد ، در خاکهای سست و دستی مانند یوسف آباد و نواحی جنوب تهران خاک دارای پتانسیل بسیار بالایی برای نشست می باشد که نیروی زلزله این پتانسیل را فعال می سازد ، این مشکل در نواحی مانند میدان ونک ، گاندی ، خیابان مطهری و عباس آباد که در اثر تسطیح تپه ها بوجود آمده اند بسیار جدی می باشد .

نتایج تحقیق یک گروه ژاپنی (جايكا )‌ پیرامون زلزله تهران

زلزله تهران مربوط به گسل ری باشد 55 درصد ساختمانها فرو می ریزند

در صورتی که زلزله تهران به خاطر فعال شدن گسل ری باشد 480 هزار ساختمان در تهران یعنی 55 درصد ساختمان ها فرو خواهد ریخت. بیشترین تعداد ساختمان های آسیب دیده در منطقه ۱۵ خواهد بود.

در صورت فعال شدن گسل شمال تهران 310 هزار ساختمان که 36 درصد کل ساختمان ها را شامل می شود، آسیب می بیند.

 منابع و ماخذ :

اسيب پذيري شهر تعران در برابر زلزله ، مركز مطالعات و برنامه ريزي شهر تهران

مديريت بحران زمين لرزه ، مركز مطالعات و برنامه ريزي شهر تهران

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه چهاردهم دی 1389ساعت 0:52  توسط  مینا حکاکی  |